Jak rozpoznać udar u osoby starszej i co zrobić w pierwszych minutach

Materiał edukacyjny dla opiekunek dobraopiekawdomu.pl. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. W nagłej sytuacji dzwoń 112 (Niemcy) lub 999 (Polska). Ostatnia weryfikacja: 10 sierpnia 2026.

Udar to sytuacja, w której liczy się każda minuta. Lekarze mówią „time is brain” (czas to mózg), bo lek rozpuszczający skrzeplinę można podać tylko w ciągu 4,5 godziny od pierwszego objawu, a mechaniczne usunięcie skrzepliny (trombektomia) u wybranych pacjentów do 24 godzin. Każde opóźnienie to kolejne komórki mózgu, które nie wrócą.

Objawy

Poznajesz je po zasadzie UDAR (odpowiednik anglosaskiego FAST):

• U jak Uśmiech. Poproś seniora o uśmiech. Jeden kącik ust opada, druga strona twarzy pracuje normalnie. To asymetria twarzy.
• D jak Dłonie. Poproś o podniesienie obu rąk na wysokość ramion. Jedna ręka opada lub w ogóle się nie unosi.
• A jak Artykulacja. Poproś o powtórzenie prostego zdania (na przykład „dziś jest ładna pogoda”). Mowa bełkotliwa, splata słowa, nie kończy zdań.
• R jak Reakcja i telefon. Wystarczy jeden z powyższych objawów, dzwoń 112. Nie czekasz na więcej.

Inne objawy, które powinny zapalić czerwoną lampkę: nagłe silne zawroty głowy z utratą równowagi, nagłe podwójne widzenie, drętwienie po jednej stronie ciała, nagły „najgorszy ból głowy w życiu”, zaburzenia świadomości.

Co zrobić krok po kroku

1. Zadzwoń 112 (Niemcy) lub 999 (Polska). Powiedz: „podejrzenie udaru u seniora, wiek [X] lat, objawy zaczęły się o [godzina]”. Godzina wystąpienia objawów jest krytyczna dla lekarzy.
2. Ułóż seniora w pozycji półsiedzącej z uniesioną głową pod kątem 30 stopni. Nie kładź płasko.
3. Rozepnij ubranie pod szyją, poluzuj pasek, zdejmij okulary i sztuczną szczękę jeżeli jest.
4. Nic do ust, ani wody, ani leków, ani jedzenia. Odruch połykania często jest zaburzony, ryzyko zachłyśnięcia się jest wysokie.
5. Zostań obok, obserwuj oddech i przytomność. Notuj, co się zmienia. Przygotuj listę leków seniora i dokumenty dla ratowników.
6. Otwórz drzwi wejściowe (albo poproś sąsiada), żeby ratownicy nie tracili czasu.

Jeżeli senior straci przytomność i nadal oddycha, ułóż go w pozycji bezpiecznej na boku. Jeżeli przestanie oddychać i nie ma tętna, dopiero wtedy zaczynasz RKO (30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 wdechy, tempo około 100 na minutę).

Czego NIE robić

• Nie podawaj wody, leków ani jedzenia. Odruch połykania jest zaburzony.
• Nie rób RKO u przytomnego pacjenta z tętnem. RKO jest wyłącznie przy zatrzymaniu krążenia (brak oddechu + brak tętna). Uciśnięcia klatki u żyjącego łamią żebra i mogą spowodować uraz serca.
• Nie kładź płasko. Płaskie ułożenie zwiększa obrzęk mózgu.
• Nie podawaj aspiryny. Część udarów to udary krwotoczne, aspiryna może je pogorszyć. Ocena rodzaju udaru wymaga tomografii komputerowej w szpitalu.
• Nie czekaj, że „samo przejdzie”. Nawet jeżeli objawy ustępują po kilkunastu minutach (mikroudar, TIA), dzwoń 112. Ryzyko pełnego udaru w kolejnych 48 godzinach wynosi około 5 do 10 procent. Tego samego dnia potrzebna jest ocena w szpitalu, nie rozmowa o diecie.
• Nie włączaj karetki po łączach lekarza rodzinnego. Dzwoń bezpośrednio 112. Każdy telefon po drodze zabiera minuty.

Kiedy dzwonić 112 natychmiast

• Każdy pojedynczy objaw z zasady UDAR (asymetria twarzy, opadanie ręki, bełkotliwa mowa).
• Nagłe silne zawroty głowy z utratą równowagi.
• Nagłe podwójne widzenie lub utrata widzenia w jednym oku.
• Nagły „najgorszy ból głowy w życiu”.
• Zaburzenia świadomości, splątanie, senność, która nie mija.
• Objawy, które minęły po kilkunastu minutach (TIA). Zadzwoń mimo to.

Krótkie podsumowanie

Udar to wyścig z zegarem. Trzy proste testy (uśmiech, dłonie, artykulacja) możesz zrobić w 30 sekund. Jeden pozytywny test wystarczy, żeby dzwonić 112. Do przyjazdu karetki: pozycja półsiedząca, nic do ust, obserwacja oddechu. RKO tylko przy braku oddechu i braku tętna. Nawet krotkotrwałe objawy (TIA) wymagają tego samego dnia oceny w szpitalu.

Weryfikacja i źródła

Ten materiał został przygotowany na podstawie aktualnych wytycznych medycznych. Sprawdzenie źródeł: 10 sierpnia 2026. W razie zmiany wytycznych aktualizujemy artykuł.

1. Polskie Towarzystwo Neurologiczne, Postępowanie w ostrym udarze niedokrwiennym mózgu, wytyczne PTN (2020, aktualizowane). Link do dokumentu.
2. European Stroke Organisation (ESO), Guidelines on Intravenous Thrombolysis for Acute Ischaemic Stroke (2021, aktualizacja 2023). Link do dokumentu.
3. American Heart Association / American Stroke Association, Guidelines for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke (2019, focused update 2023). Link do dokumentu.
4. European Resuscitation Council, Guidelines 2021, Basic Life Support (aktualizacja 2025) (2021 / 2025). Link do dokumentu.
5. Medycyna Praktyczna, Udar mózgu, kompendium dla lekarzy i opiekunów. Link do dokumentu.
6. Fundacja Udaru Mózgu, Materiały edukacyjne dla rodzin i opiekunów. Link do dokumentu.