Jak rozpoznać udar u osoby starszej i co zrobić w pierwszych minutach

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje porady lekarza, pielęgniarki ani innego specjalisty i nie jest podstawą do diagnozy ani leczenia. Dobra Opieka nie ponosi odpowiedzialności za skutki decyzji podjętych na podstawie tego tekstu. W nagłej sytuacji dzwoń 112 (Niemcy) lub 999 (Polska). Źródła podajemy na końcu artykułu. Ostatnia weryfikacja: 16 października 2026.

Przy udarze liczą się minuty. Lek rozpuszczający skrzeplinę (tromboliza) można standardowo podać do 4,5 godziny od początku objawów, a u wybranych chorych później, ale tylko po specjalnym badaniu obrazowym w szpitalu. W części szpitali skrzeplinę usuwa się też mechanicznie (trombektomia). Każde z tych leczeń wymaga, żeby senior jak najszybciej trafił do szpitala z oddziałem udarowym (w Niemczech Stroke Unit). Ty nie leczysz. Ty rozpoznajesz, dzwonisz i pilnujesz, żeby nic nie opóźniło karetki.

Objawy

Najprostszy sposób to test UDAR, promowany w Polsce przez kampanię „Alert udarowy”:

• U jak utrudniona mowa. Poproś seniora, żeby powtórzył proste zdanie. Mowa jest bełkotliwa, senior nie może znaleźć słów albo nie rozumie, co mówisz.
• D jak dłoń, ręka opadająca. Poproś, żeby uniósł obie ręce przed siebie i chwilę je przytrzymał. Jedna opada albo w ogóle się nie unosi.
• A jak asymetria ust. Poproś o uśmiech. Jeden kącik ust opada, twarz jest krzywa.
• R jak reaguj natychmiast. Wystarczy jeden z tych objawów, żeby dzwonić 112.

Udar może też dawać inne nagłe objawy: osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, zaburzenia widzenia w jednym lub obu oczach, silne zawroty głowy z chwiejnością lub upadkiem, splątanie, bardzo silny ból głowy, nudności i wymioty.

Co zrobić krok po kroku

1. Zadzwoń 112. Powiedz: „podejrzenie udaru, senior, lat [X], objawy zaczęły się o [godzina]”. Jeżeli senior obudził się z objawami, podaj, o której ostatnio widziałaś go zdrowego. Ta godzina decyduje o leczeniu.
2. Włącz głośnik w telefonie i rób to, co mówi dyspozytor.
3. Ułóż seniora wygodnie i bezpiecznie, tak żeby nie upadł. Nie ma potrzeby specjalnej pozycji: badania nie wykazały różnicy między leżeniem płasko a uniesieniem głowy. Poluzuj ciasne ubranie.
4. Nic do ust. Udar często zaburza połykanie, a zakrztuszenie grozi zachłystowym zapaleniem płuc. W szpitalu najpierw sprawdza się połykanie, dopiero potem podaje jedzenie, picie i leki.
5. Przygotuj listę leków seniora (zwłaszcza leków przeciwzakrzepowych), dokumenty i kartę ubezpieczenia. Otwórz drzwi albo poproś kogoś, żeby wyszedł po ratowników.
6. Zostań przy seniorze i obserwuj, czy jest przytomny i czy oddycha prawidłowo.

Jeżeli senior przestaje reagować i nie oddycha prawidłowo (oddech rzadki, chrapliwy, „łapanie powietrza” to nie jest prawidłowy oddech), powiedz to dyspozytorowi i zacznij uciskać środek klatki piersiowej w tempie 100–120 razy na minutę. Dyspozytor poprowadzi cię przez resuscytację. Nie sprawdzasz tętna. Jeżeli senior jest nieprzytomny, ale oddycha prawidłowo, ułóż go na boku w pozycji bezpiecznej.

Czego NIE robić

• Nie podawaj jedzenia, picia ani tabletek. Także aspiryny i leków seniora. Część udarów to krwawienie do mózgu, a aspirynę podaje się dopiero po badaniu obrazowym, które wykluczy krwotok.
• Nie dzwoń najpierw do rodziny ani do lekarza rodzinnego. Najpierw 112, rodzinę powiadamiasz potem.
• Nie wieź seniora sama samochodem ani taksówką. Czekasz na karetkę wezwaną pod 112.
• Nie czekaj, aż „samo przejdzie”. Objawy, które ustąpiły po kilku minutach, mogą oznaczać przemijający atak niedokrwienny (TIA), zapowiedź udaru.

Kiedy dzwonić 112 natychmiast

• Każdy pojedynczy objaw z testu UDAR: zaburzona mowa, opadająca ręka, opadający kącik ust.
• Nagłe osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała.
• Nagła utrata widzenia lub podwójne widzenie.
• Nagłe silne zawroty głowy z chwiejnością lub upadkiem.
• Nagły, bardzo silny ból głowy.
• Objawy, które minęły po kilku minutach. Dzwonisz mimo to.

Po przemijającym ataku niedokrwiennym (TIA) wytyczne zalecają, żeby specjalista zbadał chorego w ciągu 24 godzin od początku objawów. Szybka diagnostyka pozwala wcześnie wychwycić osoby z wysokim ryzykiem udaru i od razu zacząć leczenie zapobiegawcze. Dlatego nie czekasz na wizytę za tydzień.

Krótkie podsumowanie

Test UDAR zajmuje pół minuty: mowa, ręka, uśmiech. Jeden nieprawidłowy wynik wystarczy, żeby dzwonić 112 i podać godzinę początku objawów. Do przyjazdu karetki nic do ust, żadnych leków, obserwacja oddechu. Jeżeli senior przestaje reagować i nie oddycha prawidłowo, uciskasz klatkę piersiową 100–120 razy na minutę zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Objawy, które minęły, też oznaczają 112.

Weryfikacja i źródła

Ten materiał został przygotowany na podstawie aktualnych wytycznych medycznych. Sprawdzenie źródeł: 16 października 2026. W razie zmiany wytycznych aktualizujemy artykuł.

1. Medycyna Praktyczna, kampania STOP UDAROM, ALERT UDAROWY (2020). Link do dokumentu.
2. European Stroke Organisation (ESO), European Stroke Journal, European Stroke Organisation (ESO) guidelines on intravenous thrombolysis for acute ischaemic stroke (2021). DOI: 10.1177/2396987321989865. Link do dokumentu.
3. NICE, NG128 Stroke and transient ischaemic attack in over 16s: diagnosis and initial management (2019, aktualizacja 2022). Link do dokumentu.
4. NHS (National Health Service), Symptoms of a stroke (2024). Link do dokumentu.
5. Polska Rada Resuscytacji / European Resuscitation Council, Resuscytacja dla każdego według Wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji 2025 (2025, wydanie polskie 2026). Link do dokumentu.